Dermatillomania to zaburzenie, o którym wciąż mówi się niewiele, choć dotyka coraz większej liczby osób. Charakteryzuje się kompulsywnym skubaniem i rozdrapywaniem skóry, prowadzącym do ran i blizn. Czy to tylko „zły nawyk”, czy poważny problem psychologiczny, który wymaga leczenia? Sprawdź koniecznie, czym dokładnie jest dermatillomania, jakie są jej przyczyny i objawy oraz jakie strategie terapeutyczne i codzienne sposoby mogą pomóc w przerwaniu tego trudnego nawyku.
Kluczowe punkty
- Dermatillomania to zaburzenie psychiczne – nie jest to zwykły „nawyk”, lecz poważny problem z grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, prowadzący do ran, blizn i pogorszenia jakości życia.
- Przyczyny są wieloczynnikowe – w rozwoju zaburzenia biorą udział mechanizmy neurobiologiczne (serotonina, dopamina), czynniki psychologiczne (stres, perfekcjonizm, brak akceptacji niedoskonałości), środowiskowe (presja społeczna, trudne doświadczenia) oraz predyspozycje genetyczne.
- Objawy obejmują trzy sfery – fizyczną (rany, blizny, infekcje), psychiczną (napięcie, ulga, poczucie winy) i społeczną (unikanie kontaktów, izolacja, obniżona samoocena). Kluczowym kryterium diagnostycznym jest fakt, że kompulsywne skubanie skóry utrudnia codzienne funkcjonowanie.
- Skuteczne leczenie wymaga kompleksowego podejścia – psychoterapia (CBT, HRT), w razie potrzeby farmakoterapia (SSRI), wsparcie bliskich, grupy wsparcia oraz codzienne strategie (techniki relaksacyjne, zajmowanie rąk, pielęgnacja skóry).
Czym jest dermatillomania?
Dermatillomania (excoriation disorder, skin-picking disorder) to zaburzenie psychiczne z grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD). Objawia się niekontrolowaną potrzebą skubania, drapania lub wyciskania skóry, nawet bez widocznych zmian chorobowych. Zachowanie ma charakter kompulsywny i powtarzalny, a chory traci nad nim kontrolę.
Najczęściej dotyczy twarzy, ramion, pleców i skóry głowy, prowadząc do ran i trudnego gojenia. Choć często zaczyna się od usunięcia drobnej niedoskonałości, z czasem przeradza się w nawykowy rytuał. Dermatillomania wpływa nie tylko na stan skóry, ale także na psychikę i relacje społeczne, powodując wstyd, poczucie winy i wycofanie z życia towarzyskiego.
Przyczyny dermatillomanii
Dermatillomania jest zaburzeniem o wieloczynnikowym podłożu, a jej rozwój wynika z nakładania się mechanizmów biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Oznacza to, że nie istnieje jeden prosty powód jej występowania, najczęściej problem rodzi się na styku wielu obszarów funkcjonowania człowieka.
Podłoże neurobiologiczne
W badaniach nad dermatillomanią wskazuje się na rolę układów neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoninergicznego i dopaminergicznego. Odpowiadają one za regulację emocji, kontrolę impulsów i system nagrody w mózgu. U osób z zaburzeniami kompulsywnego skubania skóry obserwuje się trudności w hamowaniu niepożądanych reakcji oraz silniejszą skłonność do poszukiwania chwilowej ulgi lub przyjemności w powtarzalnych czynnościach.
Czynniki psychologiczne
Skubanie skóry często pełni funkcję nieuświadomionego mechanizmu radzenia sobie z emocjami. Może pojawiać się w chwilach wzmożonego napięcia, stresu czy lęku, ale także w momentach nudy i braku zajęcia. Czynność ta przynosi krótkotrwałą ulgę i poczucie kontroli, co z czasem wzmacnia błędne koło nawyku. U niektórych osób dermatillomania łączy się z perfekcjonizmem, nadmiernym krytycyzmem wobec własnego wyglądu czy trudnością w akceptacji niedoskonałości skóry.
Środowisko i doświadczenia życiowe
Czynniki środowiskowe również odgrywają ważną rolę. Życie w przewlekłym stresie, napięte relacje rodzinne, doświadczenia przemocy czy brak poczucia bezpieczeństwa mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzenia. Nie bez znaczenia jest także kultura i presja społeczna związana z wyglądem w otoczeniu, w którym promuje się idealną, pozbawioną skaz skórę, osoby bardziej wrażliwe mogą częściej podejmować próby „poprawiania” swojego wyglądu poprzez manipulację przy skórze.
Podatność genetyczna
Zauważono również, że dermatillomania częściej występuje w rodzinach, w których obecne są inne zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, tikowe czy związane z kontrolą impulsów. Sugeruje to istnienie komponenty dziedzicznej, która nie determinuje samego zaburzenia, ale zwiększa podatność na jego rozwój w sprzyjających warunkach środowiskowych.
Dermatillomania pojawia się w wyniku współdziałania wielu mechanizmów, nie jest ani wyłącznie problemem psychicznym, ani czysto biologicznym. Zrozumienie tego złożonego podłoża ma ogromne znaczenie w skutecznym planowaniu terapii i pomocy osobom dotkniętym tym zaburzeniem.
Objawy dermatillomanii
Objawy dermatillomanii można podzielić na trzy główne obszary: fizyczne, psychiczne i społeczne. Choć na pierwszy plan wysuwają się widoczne uszkodzenia skóry, w rzeczywistości zaburzenie dotyka wielu aspektów życia osoby chorej.
Objawy fizyczne
Najbardziej oczywiste są konsekwencje widoczne na ciele: ranki, zadrapania, otarcia, rozdrapane strupy, a także blizny, które z czasem mogą stawać się trwałe. U niektórych osób dochodzi do stanów zapalnych skóry i wtórnych infekcji bakteryjnych, zwłaszcza gdy rozdrapywanie prowadzi do głębokich ran. Najczęściej dotyczy to twarzy, ramion, pleców, nóg i skóry głowy, choć w rzeczywistości skubanie może obejmować niemal każdą część ciała. Zdarza się, że chory skupia się na jednym miejscu, np. na twarzy, przez co zmiany stają się szczególnie trudne do ukrycia.
Objawy psychiczne
Zaburzeniu towarzyszy specyficzny cykl emocjonalny. Najpierw pojawia się narastające napięcie i trudna do powstrzymania potrzeba podjęcia czynności. Sam akt skubania przynosi krótkotrwałą ulgę i poczucie rozładowania, ale zaraz po nim zwykle występują wyrzuty sumienia, poczucie winy czy wstyd. W efekcie osoba dotknięta dermatillomanią wpada w błędne koło, w którym każde kolejne rozdrapanie skóry potęguje problem, zamiast go rozwiązywać. U wielu pacjentów objawy psychiczne nasilają się w okresach zwiększonego stresu, lęku lub przy obniżonym nastroju.
Objawy społeczne
Widoczne ślady na skórze wpływają także na funkcjonowanie społeczne. Chorzy często ukrywają uszkodzenia, nosząc długie rękawy, spodnie lub nakrycia głowy nawet w ciepłe dni. Nierzadko unikają bliskiego kontaktu z innymi ludźmi, spotkań towarzyskich czy sytuacji, w których ich wygląd mógłby zwrócić uwagę otoczenia. W konsekwencji dermatillomania prowadzi do obniżenia poczucia własnej wartości, izolacji społecznej, a czasem nawet do depresji.
Kryterium diagnostyczne
W odróżnieniu od zwykłego „drapania się” czy okazjonalnego rozdrapywania ranek, w dermatillomanii zachowania te mają charakter kompulsywny i prowadzą do realnych uszkodzeń ciała. Kluczowym kryterium diagnostycznym jest fakt, że problem znacząco zaburza codzienne funkcjonowanie, zarówno fizyczne, jak i psychiczne oraz społeczne.
Octenisept – antyseptyczny preparat do dezynfekcji skóry, szwów oraz błon śluzowych.
Kiedy skin-picking wymaga leczenia i jak wygląda proces terapeutyczny?
Na początku wiele osób postrzega kompulsywne skubanie skóry jako niegroźny nawyk lub sposób na chwilowe rozładowanie napięcia. Problem zaczyna jednak wymagać specjalistycznej interwencji, gdy zachowania prowadzą do poważnych konsekwencji: pojawiają się głębokie rany i blizny, które trudno zagoić, czynność zajmuje znaczną część dnia, a życie społeczne i zawodowe zaczyna być ograniczone przez wstyd i unikanie kontaktów z innymi ludźmi. Wówczas mówimy o pełnoobjawowej dermatillomanii, która wymaga leczenia.
Proces terapeutyczny ma charakter wieloetapowy i dopasowywany jest do indywidualnych potrzeb pacjenta:
Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT)
To metoda, która pomaga zrozumieć mechanizm zaburzenia jakie sytuacje, emocje czy myśli wyzwalają potrzebę skubania skóry. Terapeuta uczy pacjenta rozpoznawania tych sygnałów i stosowania alternatywnych strategii radzenia sobie z napięciem, np. poprzez techniki relaksacyjne czy świadome odwracanie uwagi. Z czasem pozwala to przerwać błędne koło kompulsji.
Terapia odwracania nawyków (HRT – Habit Reversal Training)
To wyspecjalizowana technika stosowana w leczeniu zaburzeń nawykowych. Polega na identyfikacji konkretnych momentów, w których dochodzi do skubania skóry, a następnie uczeniu pacjenta tzw. „reakcji konkurencyjnych” czyli działań, które angażują ręce w inny sposób, np. ściskanie piłeczki antystresowej, zaciśnięcie dłoni czy przyjęcie określonej postawy ciała. Dzięki temu osoba stopniowo odzyskuje kontrolę nad swoim zachowaniem.
Farmakoterapia
Choć podstawą leczenia jest psychoterapia, w cięższych przypadkach stosuje się wsparcie farmakologiczne. Najczęściej są to leki z grupy SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny), które pomagają regulować nastrój, zmniejszać lęk i impulsywność. Leki nie usuwają samego nawyku, ale mogą znacząco ułatwić proces terapeutyczny, zwłaszcza gdy dermatillomanii towarzyszą inne zaburzenia, np. depresja czy zaburzenia lękowe.
Terapie uzupełniające
Coraz częściej stosuje się także elementy terapii akceptacji i zaangażowania (ACT), mindfulness czy treningi relaksacyjne. Pomagają one zwiększać świadomość ciała, redukować stres i wzmacniać zdolność panowania nad impulsem.
Skuteczne leczenie dermatillomanii wymaga czasu i cierpliwości. Nie jest to proces natychmiastowy, redukcja objawów następuje stopniowo, wraz z nauką nowych mechanizmów radzenia sobie. Kluczowe jest połączenie profesjonalnej terapii z codziennym wsparciem otoczenia i praktykowaniem technik samokontroli.
Rola wsparcia psychicznego w terapii i zapobieganiu dermatillomanii
Wsparcie psychiczne odgrywa kluczową rolę w leczeniu dermatillomanii oraz zapobieganiu nawrotom objawów. Akceptacja i zrozumienie ze strony bliskich pomagają zmniejszyć poczucie wstydu, izolacji i stresu, które często nasilają kompulsywne zachowania. Traktowanie dermatillomanii jako realnego zaburzenia, a nie „złego nawyku”, zwiększa motywację do terapii i poprawia efekty leczenia.
Rodzina, przyjaciele, grupy wsparcia oraz profesjonalna pomoc psychologiczna wspierają proces zdrowienia, ucząc radzenia sobie z napięciem i emocjami. Szczególnie ważne są:
- unikanie oceniania i krytyki,
- zachęcanie do terapii,
- tworzenie spokojnego, bezpiecznego środowiska,
- cierpliwość wobec długotrwałego procesu leczenia.
Odpowiednie wsparcie psychiczne zwiększa skuteczność terapii dermatillomanii i realnie chroni przed nawrotem objawów, poprawiając jakość życia pacjenta.
6 sposobów na zaprzestanie skubania skóry
Choć leczenie najlepiej przebiega pod okiem specjalisty, istnieją praktyczne techniki wspierające walkę z tym nawykiem:
- Zajęcie rąk – korzystanie z piłeczek antystresowych czy fidget-toys zamiast drapania.
- Świadome monitorowanie – prowadzenie dziennika sytuacji, w których pojawia się potrzeba skubania.
- Techniki relaksacyjne – medytacja, oddech przeponowy czy joga pomagają zmniejszyć napięcie.
- Pielęgnacja skóry – stosowanie kremów nawilżających i łagodzących zmniejsza potrzebę manipulacji przy niedoskonałościach.
- Stosowanie barier fizycznych – noszenie plastrów, bandaży czy rękawiczek w sytuacjach największej pokusy.
- Wyznaczanie celów i nagradzanie się – stopniowe ograniczanie zachowań kompulsywnych i celebrowanie sukcesów.
Rosa24 w trosce o Twoją skórę
Dermatillomania - „zły nawyk” czy poważne zaburzenie? Podsumowanie
Dermatillomania to nie „zły nawyk”, lecz realne zaburzenie psychiczne, które znacząco wpływa na zdrowie fizyczne i emocjonalne. Zrozumienie przyczyn, objawów i mechanizmów tego problemu jest kluczem do skutecznej terapii. Leczenie oparte na psychoterapii, wsparciu bliskich oraz codziennych strategiach radzenia sobie pozwala wielu osobom odzyskać kontrolę nad własnym ciałem i poprawić jakość życia.
Bibliografia
- Kosioł S. Terapia poznawczo-behawioralna w leczeniu patologicznego skubania skóry. Skuteczność i metody postępowania. Psychoterapia. 2020
- K. Prochwicz, A. Starowicz, „Dermatillomania. „Objawy, przebieg i następstwa patologicznego skubania skóry”, Neuropsychiatria i Neuropsychologia 2012
- Monzani B, Rijsdijk F, Cherkas L, et al. Prevalence and heritability of skin picking in an adult community sample: a twin study. Am J Med Genet B Neuropsychiatr Genet 2012
M. Matacz, Serwis Zdrowie, Dermatillomania – nie można przestać skubać skóry, https://zdrowie.pap.pl/psyche/dermatillomania-gdy-nie-mozna-przestac-skubac-wlasnej-skory