Radioterapia jest jedną z podstawowych metod leczenia nowotworów, jednak jej nieodłącznym skutkiem ubocznym bardzo często są zmiany skórne w obszarze napromienianym. Skóra po radioterapii wymaga szczególnej troski zarówno w trakcie leczenia, jak i po jego zakończeniu. W artykule omówię mechanizm powstawania odczynu popromiennego, jego objawy w różnych stadiach, zasady leczenia i profilaktyki oraz rolę specjalistycznych preparatów stosowanych u pacjentów onkologicznych.
Kluczowe punkty
- Odczyn popromienny skóry to jedno z najczęstszych działań niepożądanych radioterapii. Może pojawić się już w pierwszych dniach leczenia lub nawet wiele miesięcy po jego zakończeniu, prowadząc do trwałych zmian pigmentacyjnych i bliznowacenia.
- Nasilenie zmian skórnych po napromienianiu zależy od dawki promieniowania, wielkości pola terapeutycznego, a także od wieku pacjenta, stopnia nawodnienia, chorób współistniejących oraz stylu życia.
- Odpowiednia pielęgnacja skóry, unikanie czynników drażniących i stosowanie specjalistycznych preparatów znacząco zmniejszają ryzyko powikłań i poprawiają komfort życia w trakcie leczenia.
- Leczenie zmian skórnych po radioterapii musi być dostosowane do stopnia uszkodzenia skóry i zawsze powinno odbywać się pod kontrolą zespołu medycznego.
Co dzieje się ze skórą podczas radioterapii
Odczyn popromienny skóry powstaje w wyniku uszkodzenia komórek naskórka i skóry właściwej przez promieniowanie jonizujące. Dochodzi do zaburzenia podziałów komórkowych, uszkodzenia bariery ochronnej oraz mikrokrążenia. Skóra traci zdolność do prawidłowej regeneracji i staje się nadmiernie wrażliwa. Intensywność reakcji zależy przede wszystkim od dawki napromieniania, liczby frakcji oraz powierzchni pola terapeutycznego. Duże znaczenie mają także czynniki indywidualne pacjenta, takie jak wiek, stopień odżywienia i poziom nawodnienia. Na ciężkość zmian wpływa również obecność cukrzycy, otyłości, niewydolności naczyń lub układu limfatycznego. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu oraz spożywanie alkoholu.
Szczególnie narażone są okolice twarzy, pach, piersi, krocza oraz miejsca, w których skóra była wcześniej uszkodzona przez zabieg operacyjny lub uraz.
Jak wyglądają wczesne i późne zmiany skórne po napromienianiu
Pierwsze objawy mogą pojawić się już kilkanaście godzin po rozpoczęciu napromieniania. Wczesny odczyn popromienny objawia się przede wszystkim rumieniem, uczuciem pieczenia, napięcia i suchości skóry. Zmiany te zazwyczaj nie są trwałe.
Późny odczyn popromienny może rozwijać się nawet po kilku miesiącach od zakończenia radioterapii. Obserwuje się wówczas przebarwienia, odbarwienia, poszerzenie drobnych naczyń krwionośnych, stwardnienia i blizny. Skóra staje się cienka, mało elastyczna i podatna na urazy.
Według klasyfikacji NCI wyróżnia się cztery stopnie nasilenia. Stopień pierwszy obejmuje rumień i suche złuszczanie naskórka. Stopień drugi charakteryzuje się bolesnym rumieniem, wilgotnym złuszczaniem, obrzękiem i pęcherzami. W stopniu trzecim pojawiają się owrzodzenia, zmiany ropne, powierzchowna martwica i krwawienia pourazowe. Stopień czwarty to martwica całej grubości skóry oraz samoistne krwawienia, które wymagają leczenia chirurgicznego.
Wpływ chemioterapii na skórę i paznokcie
Chemioterapia bardzo często nasila toksyczność skórną radioterapii. Do najczęstszych zmian należą świąd, suchość, łuszczenie, rumień oraz trądzik polekowy. U części pacjentów występują także reakcje nadwrażliwości o charakterze alergicznym. Niektóre cytostatyki powodują charakterystyczne przebarwienia skóry wzdłuż naczyń żylnych, a inne wywołują zespół ręka stopa, objawiający się bolesnym zaczerwienieniem i pękaniem skóry dłoni oraz stóp.
Zmiany dotyczą również paznokci, które stają się kruche, rozdwajają się i są bardziej podatne na infekcje. Właściwa pielęgnacja i ochrona mechaniczna w istotny sposób ograniczają te powikłania.
Zapalenie błon śluzowych jako powikłanie radioterapii
Zapalenie błon śluzowych jamy ustnej i gardła jest częstym powikłaniem radioterapii oraz chemioterapii, szczególnie w leczeniu nowotworów regionu głowy i szyi. Objawy obejmują pieczenie, ból, suchość, owrzodzenia, krwawienia, zaburzenia smaku i połykania. Konsekwencją może być spadek apetytu, odwodnienie i wyniszczenie organizmu.
W profilaktyce duże znaczenie ma codzienna, bardzo łagodna higiena jamy ustnej, systematyczne nawilżanie śluzówek oraz stosowanie specjalistycznych płynów ochronnych o działaniu kojącym i przeciwzapalnym.
Codzienna pielęgnacja skóry w trakcie leczenia onkologicznego
Skórę w obszarze napromieniania należy myć bardzo delikatnie, letnią wodą, najlepiej z użyciem preparatów o pH neutralnym. Nie wolno jej trzeć ręcznikiem, a jedynie lekko osuszać poprzez przykładanie miękkiej tkaniny. Należy unikać golenia maszynką mechaniczną, stosowania perfum, dezodorantów i wszystkich kosmetyków zawierających alkohol.
Bardzo istotne jest odpowiednie nawodnienie organizmu oraz całkowita rezygnacja z palenia tytoniu i spożywania alkoholu. Skóra po radioterapii nie powinna być narażana na działanie promieniowania UV zarówno w trakcie leczenia, jak i przez co najmniej rok po jego zakończeniu. Zalecane jest noszenie luźnych ubrań z naturalnych materiałów.
Preparaty natłuszczające należy nakładać delikatnie, bez intensywnego wcierania. W przypadku nasilonego świądu i bólu decyzję o zastosowaniu leków miejscowych zawsze podejmuje lekarz.
Leczenie zmian skórnych po radioterapii i rola preparatów specjalistycznych
Postępowanie terapeutyczne po radioterapii jest zawsze uzależnione od stopnia nasilenia zmian skórnych. W łagodnych postaciach podstawę stanowi regularne nawilżanie, natłuszczanie i konsekwentna ochrona skóry przed czynnikami drażniącymi oraz urazami mechanicznymi. Przy bardziej nasilonych odczynach lekarz może czasowo włączyć miejscowe kortykosteroidy o niskiej mocy, natomiast w sytuacji nadkażenia bakteryjnego konieczne bywa zastosowanie preparatów przeciwbakteryjnych. Martwica skóry stanowi najcięższe powikłanie i wymaga leczenia specjalistycznego, często o charakterze chirurgicznym.
W codziennej pielęgnacji skóry po radioterapii coraz większe znaczenie mają wyspecjalizowane preparaty przeznaczone dla pacjentów onkologicznych. Skuteczne środki na skórę po radioterapii są dostępne w Rosa24 bez recepty. Wśród produktów szczególnie często wykorzystywanych w praktyce znajduje się Radioskin krem łagodząco regenerujący do pielęgnacji skóry twarzy i ciała po radioterapii i chemioterapii, który dzięki bardzo dobrej wchłanialności zmniejsza podrażnienie i wspiera proces odbudowy bariery skórnej. Pantenol zawarty w preparacie pobudza regenerację naskórka, a alantoina łagodzi podrażnienia i działa przeciwzapalnie. Kwas hialuronowy intensywnie nawilża skórę, natomiast olej migdałowy i oliwa z oliwek odpowiadają za jej natłuszczenie i zmiękczenie. Uzupełnieniem działania są ekstrakty roślinne, które zmniejszają rumień i wspierają naturalne procesy naprawcze skóry.
W codziennej pielęgnacji po naświetlaniach często wykorzystywany jest również Calensil krem kojąco regenerujący, który przywraca elastyczność skóry, wspiera równowagę hydrolipidową i zapewnia intensywne nawilżenie. Jego działanie obejmuje zarówno powierzchnię skóry, jak i jej głębsze warstwy, co sprzyja redukcji zaczerwienień i zmniejsza uczucie pieczenia. Dzięki temu proces regeneracji uszkodzonego naskórka przebiega sprawniej, a preparat jest chętnie stosowany w dłuższej rekonwalescencji po radioterapii.
Uzupełnieniem pielęgnacji może być Pharmaceris X XRAY Liposubtilium, krem regenerujący zawierający między innymi kwas foliowy, który wykazuje korzystny wpływ na procesy odnowy komórek skóry uszkodzonych promieniowaniem jonizującym. Preparat intensywnie nawilża, natłuszcza, koi podrażnienia i przyspiesza fizjologiczną odnowę naskórka, dlatego może być stosowany zarówno w trakcie radioterapii, jak i po jej zakończeniu.
W okresie aktywnego leczenia onkologicznego szczególne znaczenie ma także RadioCALM emulsja. Jej skondensowana formuła oparta na ektoinie, drobnocząsteczkowym kwasie hialuronowym i ceramidach intensywnie nawilża skórę oraz wzmacnia barierę hydrolipidową. Dodatkowo preparat chroni komórki skóry przed stresem oksydacyjnym wywołanym promieniowaniem. Emulsja tworzy elastyczną, niewidoczną warstwę ochronną, zmniejsza uczucie gorąca i pieczenia oraz skutecznie wspiera procesy regeneracyjne.
Ochronę naskórka od pierwszych dni napromieniania zapewnia również Nublix spray do stosowania na skórę, który dzięki połączeniu silikonu, alantoiny i cynku wzmacnia naturalne funkcje barierowe skóry, tworzy warstwę zabezpieczającą przed utratą wody, łagodzi zaczerwienienie i zmniejsza uczucie napięcia w obszarze napromienianym.
W przypadku zapalenia błon śluzowych jamy ustnej, które często towarzyszy radioterapii i chemioterapii, szczególne znaczenie ma Alfa Med płyn do płukania jamy ustnej. Jest to preparat bezalkoholowy z dodatkiem siemienia lnianego i arniki, przeznaczony do stosowania przed, w trakcie i po terapii przeciwnowotworowej. Płyn dezynfekuje, intensywnie nawilża śluzówki, łagodzi podrażnienia i wspomaga gojenie zmian zapalnych, aft oraz uszkodzeń po zabiegach stomatologicznych.
Uzupełnieniem pielęgnacji jamy ustnej w przypadku suchości i bólu jest Gargarin Mukoterapia, wyrób medyczny przeznaczony do ochrony i nawilżania błony śluzowej przy niedostatecznym wydzielaniu śliny. Preparat przynosi ulgę w kserostomii, zmniejsza dolegliwości bólowe, wspiera leczenie stanów zapalnych po radioterapii i chemioterapii oraz ogranicza ryzyko próchnicy i infekcji jamy ustnej.
Skuteczne środki na skórę po radioterapii znacząco poprawiają komfort życia pacjenta w trakcie terapii onkologicznej i wspierają naturalne procesy odbudowy uszkodzonych tkanek.
Profilaktyka odczynów popromiennych
Profilaktyka powinna rozpoczynać się jeszcze przed pierwszym naświetlaniem. Obejmuje delikatną pielęgnację, eliminację czynników drażniących, odpowiednie nawodnienie oraz regularną obserwację skóry. Bardzo ważne jest również stosowanie zbilansowanej diety bogatej w białko, witaminy i mikroelementy wspierające procesy regeneracyjne. Systematyczna pielęgnacja zmniejsza ryzyko ciężkich odczynów i sprzyja kontynuacji leczenia bez przerw.
Preparaty dające skórze ukojenie po radioterapii
Podsumowanie
Skóra po radioterapii jest szczególnie wrażliwa i podatna na uszkodzenia, które mogą mieć charakter przejściowy lub trwały. Nasilenie zmian zależy od dawki promieniowania, obszaru leczenia oraz stanu ogólnego pacjenta. Prawidłowa pielęgnacja, ochrona przed urazami i promieniowaniem UV oraz ścisła współpraca z zespołem medycznym pozwalają ograniczyć powikłania i poprawić jakość życia w trakcie i po zakończeniu terapii onkologicznej. Dzięki systematycznej pielęgnacji wielu pacjentów może szybciej wrócić do codziennego funkcjonowania i lepiej znosić dalsze etapy leczenia.
Bibliografia
- Majewski J., Dermatologia onkologiczna. Choroby skóry u chorych leczonych onkologicznie, Wydawnictwo PZWL, Warszawa.
- Medycyna Praktyczna Onkologia, Odczyn popromienny skóry - rozpoznanie i postępowanie terapeutyczne.
- Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej Curie - Państwowy Instytut Badawczy, Materiały edukacyjne dla pacjentów leczonych radioterapią, Warszawa.
- Polskie Towarzystwo Pielęgniarstwa Onkologicznego, Standardy pielęgnacji skóry pacjentów onkologicznych, Warszawa.